Recenzja: "Odnaleźć sisu. Fiński sposób na szczęście" Katja Pantzar

Sisu, sauna i Sibelius to trzy słowa klucze, które zwykle służą do zdefiniowania fińskości. Dwa ostatnie są na pierwszy rzut oka zrozumiałe: Finlandia na całym świecie słynie z saun, a Finowie są bardzo dumni ze swojego narodowego kompozytora, Sibeliusa. Sisu wymaga większej uwagi. O tym, czym jest, pisze Katja Pantzar w swojej książce "Odnaleźć sisu. Fiński sposób na szczęście przez hartowanie ciała i ducha" (Wyd. UJ, tłum. Magdalena Rabsztyn-Anioł). Pochodząca z rodziny fińskich imigrantów, Katja wychowała się w Kanadzie, ale od wielu lat mieszka w Helsinkach. Przeprowadzka do Finlandii pozwoliła jej znaleźć równowagę psychiczną i wyjść z depresji. W swojej książce Pantzar poddaje analizie fiński styl życia i próbuje poznać tajemnice fińskiego hart ducha. Rezultaty swoich poszukiwań przedstawia w formie praktycznego przewodnika podszytego własnymi doświadczeniami. 

Pixabay

Wróćmy na chwilę do początku. Czym właściwie to sisu jest? Trochę pisałam już o tym tutaj. Sisu nie da się po polsku przedstawić jednym słowem. Zwykle opisuje się je jako zbiór cech takich jak wytrwałość, wytrzymałość, odwaga, temperament, duma. Czasem mówi się, że sisu to cecha narodowa Finów. Na przestrzeni wieków, narodowy duch sisu rósł w siłę, zmagając się z nieprzychylną fińską przyrodą, ale także z niełaskawą dla Finów historią. Jest to siła do hartowania ducha i ciała. Cytując badaczkę sisu, Emilię Lahti, Pantzar przywołuje definicję, która mówi, że sisu jest ucieleśnieniem psychicznej twardości [s. 48]. To stawianie czoła trudnościom, sprawdzanie się i swojej wytrzymałości. 

Tak, jak Dania ma hygge, Finlandia ma sisu. Wyobraźmy sobie brzydki, ponury, zimowy wieczór. Hygge daje nam przyzwolenie do spędzenia takiego wieczoru w domowym zaciszu, pod ciepłym kocem z kubkiem gorącej herbaty, i kontemplowania małych szczęść w przytulnej atmosferze. Sisu natomiast stwierdzi, że jeśli trzeba wyjść na zewnątrz, to trzeba wyjść i jakoś poradzić sobie z panującą tam zawieruchą. Mimo wiatru i śniegu, trzeba iść! Perkele! Hygge to herbata przy kominku, sisu to lodołamacz (nomen omen, takie właśnie miano nosi jeden z helsińskich lodołamaczy i moim zdaniem jest to świetna nazwa!). Ktoś kiedyś zobrazował sisu jako mycie samochodu podczas ulewy, albo grabienie liści gdy wieje mocny wiatr. To oczywiście żartobliwe ujęcie tematu. 

Pixabay

Każdy kij ma dwa końce i nawet sisu ma swoje złe strony, o czym Katja także wspomina w swojej książce. Wymienić można tutaj na przykład zbyt daleko idący upór, który niekiedy nie pozwala sięgnąć po pomoc innych. Może to i z tego powodu,w krainie sisu, paradoksalnie, tak wiele osób zmaga się z depresją.

"Odnaleźć sisu" nie skupia się tylko na sisu, ale też szerzej - na fińskim podejściu do życia. Tytuł oryginału, "The Finnish Way. Finding courage, wellness, and happiness through the power of sisu" oddaje to lepiej, niż jego polski przekład. Ale na czym polega owy "fiński sposób"? Metody opisane w książce nie są bardzo odkrywcze. Wręcz przeciwnie - fińskie podejście do szczęścia to zbiór prostych, dobrze znanych, zdroworozsądkowych zachowań. Duże znaczenie, według autorki, ma przede wszystkim hartowanie ciała. Ruch to lekarstwo na wszystko. Katja, zwolenniczka morsowania, poleca codzienną dawkę ruchu. Mogą to być kąpiele w lodowatej wodzie, ale także spacery albo jazda na rowerze, bardzo popularna w krajach północnych. Pantzar przywołuje też zbawienne skutki saunowania, które doskonale hartuje zarówno ciało, jak i ducha. Do tego rozsądne odżywianie, w tym korzystanie z sezonowych dóbr natury. Kontakt z przyrodą jest równie istotny. Do tego odrobina nordyckiego minimalizmu. Tak pokrótce wygląda recepta na szczęście po fińsku. Książka uzupełniona jest o zbiór praktycznych wskazówek jak zastosować poszczególne elementy "recepty" w swoim życiu. Znajdziemy w niej także mini poradnik jak morsować i saunować. 

Pixabay

Fińskie powiedzenie mówi: Onni ei tule etsien, vaan eläen. Szczęście nie bierze się z szukania, ale z życia [s. 146]. W rankingu szczęśliwych krajów, Finlandia znów osiągnęła pierwsze miejsce. Coś zatem w tym "fińskim sposobie "musi być... ale do kąpieli w lodowatej wodzie nie dam się namówić za żadne skarby! 

Egzemplarz do recenzji otrzymałam od Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.  Kiitos!

Moc tkwi w sisu!

„Wytrzymałość, wiara we własne siły, zacięty upór, wytrzymałość oraz szaleńcza odwaga” [1]- to zwykle tymi określeniami definiuje się sisu. Cechy te tworzą, jak ujął to Jerzy Fonkowicz, „wielką siłę moralną" [2]. 

Sisu zdaje się pociągać za sobą kolejne cechy przypisywane Finom: bezpośredniość i prostotę (w dobrym tego słowa znaczeniu) [3], a to skutkuje w pragmatyzmie. Jedno z fińskich przysłów mówi, że jeśli nie ma się nic do powiedzenia, należy milczeć. Panujące stereotypy często określają Finów jako ludzi cichych i zdystansowanych. Zpewne jest w nim ziarnko prawdy, wszak milczenie, a raczej konieczność przebywania w ciszy, była niegdyś czymś zupełnie naturalnym. Obecnie gęstość zaludnienia w Finlandii wynosi kilkanaście osób na kilometr kwadratowy. Kiedyś liczba ta była jeszcze mniejsza. W czasach rozwoju Finlandii chłopi, stanowiący większość mieszkańców tego kraju, żyli w małych wsiach, z dala od większych skupisk, a domostwa dzieliły znaczne odległości. Bywało, że towarzyszem codzienności częściej stawała się przyroda, niż drugi człowiek. Poza tym trudny klimat Północy, przynoszący fale śmiertelnego mrozu, klęski i nieurodzaje, niezbyt sprzyjał rozwijaniu relacji międzyludzkich.

Tak napisał o tym Juhani Lehtonen:

„W dawnych czasach zaludnienie po obu stronach Zatoki Fińskiej było rzadkie, wsie nieliczne, a łączące je szlaki przez znaczną część roku nie do przebycia. Ludność bytowała na granicy przetrwania. Całą energię pochłaniała walka o utrzymanie się przy życiu i w cieple. W takich warunkach rozwijanie sztuki współżycia społecznego schodziło na dalszy plan: dni upływały na harówce w samotności lub w niewielkiej grupie w lesie, w polu czy w obejściu. Brakowało czasu na zbędne słowa, za to duch, sisu, rósł w siłę" [4].

W takich warunkach głównym zadaniem było walczyć o przetrwanie, co możliwe było tylko dzięki naprawdę ciężkiej pracy i dużej dozie wytrwałości. Stosunki międzyludzkie ograniczały się tylko do tych niezbędnych, a same kontakty były zapewne konkretne i rzeczowe - czy to przypadkiem nie odzwierciedla się także w samym języku fińskim, który bywa na tyle skondensowany, że to, co po polsku wyrazilibyśmy za pomocą kilku słów, Fin jest w stanie wyrazić używając jednego (na co dobrym przykładem jest już samo sisu ;-))?

Można powiedzieć, że sisu „napędza” Finów do działania i to dzięki niemu mogli (i nadal mogą) pokonać trudności, jakich dostarczał im zarówno srogi klimat Północy, jak i niegdyś burzliwa historia. Z drugiej strony to właśnie te czynniki, tak, jak sauna, hartowały fińskiego ducha. Fakt, postęp cywilizacyjny sprawił, że coraz łatwiej jest przetrwać wciąż srogie fińskie zimy, a samym Finom nie sposób odmówić otwartości i serdeczności, to sisu nadal jest tym fascynującym, godnym pozazdroszczenia, pierwiastkiem fińskiego ducha. 

[1] Fonkowicz Jerzy, „Helsińskie ABC,” Iskry, Warszawa 1971, s. 88. Także: Słowniki fińsko–polskie tłumaczą sisu jako upór, zaciętość i wytrwałość (Krawczykiewicz Antoni i Beata, Słownik minimum fińsko–polski polsko fiński, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990, s. 110), także jako usposobienie, charakter, a z dopełnieniem suomalainen (fiński) przekłada się sisu jako „fińską naturę” (Kudzinowski Czesław, Słownik fińsko–polski, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1988, t. 2, s. 910). Podobnie rzecz ma się w przypadku słowników fińsko–angielskich, (np. WSOY Elektroninen sanakirja 6.0) sisu tłumaczone jest jako wytrwałość, wytrzymałość (stamina), odwaga (guts), duma (pride), charakter, temperament (temper). [2] Fonkowicz Jerzy, „O czym śpiewa kantele. Rzecz o Finlandii”, Nasza Księgarnia, Warszawa 1976, s. 43. [3] Fonkowicz Jerzy, "Helsińskie...", tamże. [4] Lehtonen Juhani U. E., „Cechy narodowe Finów”, tłum. Mariola Gąsiorowska–Siudzińska, w: Czas kultury, nr 2/2008, s. 13.